અસીમ આકાશ - ૧

૧.

"હવે પછીનો  "લોંગ સર્વિસ અવોર્ડ" આપવામાં આવે છે સીમા જોશીને."

સીમા ઉઠીને  ધીરે ધીરે શર્માજી ઉભા હતા ત્યાં ગઈ. શર્માજીએ એને એક સર્ટીફીકેટ અને ૧૦ ગ્રામ સોનાનો સિક્કો આપ્યો. બન્ને વસ્તુઓ હાથમાં લેતા સીમાના  હાથ ધ્રુજી રહ્યા હતા.

"સીમા આ પ્રસંગે કૈક કહેશે." શર્માજીએ હસીને સીમા તરફ જોયું અને સીમાએ સામે બેઠેલા સહકર્મીઓ પર એક નજર નાખી.

"ધન્યવાદ. આભાર. આજે આ સ્વીકારતા હું ખુબ આનંદની લાગણી અનુભવું છું. ૧૫ વર્ષ પહેલા જયારે મેં આ કંપનીમાં કામ શરુ કર્યું ત્યારે મને પોતાનેય ખ્યાલ ન હતો કે કંપનીની સાથે હું પણ આટલી પ્રગતિ કરીશ. આજે આ પ્રસંગે હું શર્માસાહેબનો આભાર માનવાની તક ઝડપી લઉં છું. આજે હું જે છું તે એમણે મારામાં રાખેલ વિશ્વાસનું ફળ છે. અને કંપનીની સાથે કંપનીના લોકો પણ આગળ વધે એવા સાહેબના અભિગમનું ફળ છે. આ કંપનીનો એક એક દિવસ મારા માટે અવિસ્મરણીય છે. બીજું શું કહું? ફરી એકવાર ખુબ ખુબ આભાર."

૨.

ગાડી ઢોળાવ ચઢી રહી હતી અને સીમા રસ્તાના વળાંક અને ચઢાવ ઉતાર જોતાં વિચારી રહી હતી કે જીવનમાં પણ કેટલા વળાંક, ચઢાવ, ઉતાર આવ્યા છે. એને એ દિવસ યાદ આવ્યો જયારે એના પિતાજી એને માટે એના ઉજ્જવલ ભવિષ્યની જાદુઈ ચાવી લઇ આવ્યા હતા. ત્યારે કોઈએ ક્યાં વિચાર્યું હતું કે એ એક પગલું એનું ભવિષ્ય બદલી નાખશે?

૩.

સવારે સીમા રસોડામાં મમ્મીને મદદ કરી રહી હતી. કૉલેજ શરુ થવાને હજી ૧૦ - ૧૫ દિવસ બાકી હતા. અમૃતલાલ બહાર છાપું વાંચી રહ્યા હતા.

અમૃતલાલ સરકારી નોકરીમાં હતા. રીટાયર થવાને હજી ૨ - ૩ વર્ષ બાકી હતા. જીવનમાં કશી મહત્વાકાંક્ષા નહિ. સુખેથી પત્ની અને બાળકો સાથે રહેવું. ૧૧ થી ૫ નોકરી કરાવી. ક્યારેય મફતનો પૈસો લેવો નહિ અને કામચોરી કરાવી નહિ.

મોટીના લગ્ન લેવાઈ ગયાં હતાં. વચલો કૉલેજ પૂરી કરી એમની જેમજ સરકારી નોકરીમાં લાગી ગયો હતો. ૧ - ૨ વર્ષ પછી એના પણ લગ્ન લેવાના હતાં.

સીમા સૌથી નાની. અમૃતલાલની લાડકી. કૉલેજ માટે નજીકના ગામમાં  એડમિશન લેવાઈ ગયું હતું. સીમા પહેલેથી ભણવામાં હોશિયાર અને  મહેનતુ. નાની હતી એટલે ખુબ જીદ્દી. એની જીદ આગળ કોઈનું ચાલે નહિ.  જયાબેન  હમેશા  અમૃતલાલને  કહેતા  કે દીકરીને આટલા લાડ લડાવો નહિ. કાલે સાસરે જશે તો ભારે પડશે. પણ સીમાએ કદી માં બાપ ને નીચા જોવું પડે એવું કશું કર્યું ન હતું એથી અમૃતલાલ સીમાની બધી વાતો માની લેતા હતા.

એ દિવસે અમૃતલાલે છાપામાં ગામમાં નવા ખુલેલા  કૉમ્પ્યુટર ક્લાસ ની જાહેર ખબર જોઈ. વર્ષના ૨૦૦૦૦ રૂપિયા ફીસ હતી.વહેલો તે પહેલો ના ધોરણે પહેલા ૧૫ લોકોને ૫૦૦૦ ની છૂટ હતી. ખુબ વિચાર કાર્ય પછી એમણે સીમાને એ જાહેરખબર બતાવી.

"સીમા આ જો તારા ભવિષ્ય માટેની જાદુઈ ચાવી."  

કૉમ્પ્યુટર  ક્લાસ ની જાહેરખબર જોઈ સીમાની આંખો પહોળી થઇ ગઈ. અવિશ્વાસભરી નજરે સીમા અમૃતલાલ તરફ જોઈ રહી. એની સાથે ભણતી ૨ -૩ છોકરીઓ એ ક્લાસમાં જવા વિષે વિચારી રહી હતી. સીમાની પણ ઈચ્છા હતી પણ આટલી બધી ફીસ જોઈ એણે કડી વિચાર્યું ન હતું કે એ કદી ક્લાસમાં જઈ શકશે.

અમૃતલાલે વિચાર્યું કે પહેલાના જમાનામાં છોકરીઓ ટાઈપ અને શોર્ટહેન્ડ શીખતી હતી, હવે નવા જમાના પ્રમાણે જો સીમા કોમ્પ્યુટર શીખે તો એને માટે સારું ઘર શોધવામાં આસાની રહે.

 

૪.

“મમ્મી મારી સાથે ક્લાસમાં એક જણ  ભણે છે. વિકાસ નામ છે, એને એક દિવસ તમને મળવું છે.” સીમાએ એક દિવસ જયાબેન સામે વાત મૂકી અને જયાબેન સીમાસામે જોઈ રહ્યાં. એમણે સીમાને પૂછ્યું, “સીમા, તારી શું ઈચ્છા છે? એ ઘરે આવવાની વાત કરે છે ને? એ કોણ છે કેવો છે, ઘર કેવું છે ?”

વિકાસ સીમાની સાથે ક્લાસ માં હતો. સીમા કરતા ૬ વર્ષ મોટો હતો અને એક ખાનગી કંપનીમાં કામે હતો. નવા જમાનાની જરૂરિયાત પ્રમાણે એ પણ કોમ્પ્યુટર શીખી રહ્યો હતો. એક દિવસ વિકાસ એના માતા-પિતા સાથે સીમાને ઘરે આવ્યો અને કોલેજ પતે એટલે બધાની સહમતીથી સીમા અને વિકાસના લગ્ન લેવાઈ ગયા. 

 

૫.

સીમા સાસરે આવી અને લાડકી દીકરીમાંથી લાડકી, કહ્યાગરી, કામગરી વહુ બની ગઈ. આખો દિવસ ઘરના કામમાં નીકળી જતો હતો. વિકાસના મમ્મી સુધાબેન ઘરે ફોલ-સ્ટીચ નું કામ કરતાં હતાં . સીમા પણ ધીરે ધીરે એ કામ શીખી ગઈ અને સુધાબેનને મદદ કરવા લાગી હતી.

પણ ક્યાંક એને કંઇક ખૂટતું હોય એવું લાગતું હતું. આખો દિવસ ઘરના કામ, ફોલ-સ્ટીચ કરી એ કંટાળી જતી હતી. સુધાબેને અત્યારસુધી ઘરનું કામ એકલે હાથે સાંભળ્યું હતું પણ પૈસાનો બધો વ્યવહાર પૂર્ણપણે એમના પતિના – વિનુંભાઈના હાથમાં હોય. શાક લેવા જવું હોય તો પણ પૈસા વિનુભાઈ પાસેથી લઇ એનો હિસાબ આપવો પડતો હતો.

સાસરે આવ્યા પછી સીમાએ કદી કોઈ વસ્તુ એની પસંદથી ખરીદી ન હતી. જયારે કોઈ વસ્તુની જરૂર પડે, વિકાસ એ લાવી દે. પસંદ વિકાસ ની હોય અને વસ્તુ ક્યારે લાવવી એ પણ વિકાસ નક્કી કરે. ઘણીવાર સીમા વિકાસને કહેતી કે એના માટેની વસ્તુઓ લેવા તો વિકાસ એને સાથે લઇ જાય, એની પસંદથી વસ્તુઓ લેવા દે ! પણ વિકાસનો વળતો પ્રશ્ન હોય, “ હું લાવું છું એ તને ગમતું નથી? બજારમાંથી સૌથી સારી વસ્તુ તારે માટે લાવું છું. અને તારે જે પહેરવું ઓઢવું હોય એ મારે માટેજ ને?”

સીમા કદી કશું કહી ન        શકતી. વધારે વિવાદ કરવા જાય તો વિકાસ વાત તોડી નાખે. સીમા સમજી ગઈ હતી કે અહીં દરેક વાતની એક સીમા છે. એ સીમા જ્યાં સુધી ના ઓળંગાય ત્યાં સુધી ઘરમાં શાંતિ છે. પણ એ સીમા ઓળંગાઈ ગઈ તો અજંપો, અણગમો, અશાંતિ!

૬.

એક દિવસ વિકાસ ઘરે આવ્યો ત્યારે ખુબ અસ્વસ્થ હતો. કશુંય બોલ્યા વગર એ ઝૂલા પર બેઠો હતો. નાનકડી શ્વેતા તરફ પણ એનું ધ્યાન ન હતું. જમતી વખતે એનું ધ્યાન બીજે હતું.

ઘણું પૂછ્યા પછી વિકાસે સીમાને એના અજંપાનું કારણ જણાવ્યું.

એ જે મિલ માં કામ કરતો હતો ત્યાં કોઈ કારણસર કામગારોનો ઝગડો થયો હતો. વાતાવરણ ખુબ તંગ થઇ ગયું હતું અને કદાચ હડતાલ પડે એવી શક્યતા હતી.

ઘણા દિવસોથી આ ચાલુ હતું પણ આજે કૈક ગંભીર ઘટના બની હતી અને હવે જો એનો ઉકેલ નહિ નીકળે તો મિલ માં તાળાબંદી થશે એવું જણાઈ રહ્યું હતું.

વિનુભાઈ નિવૃત્ત થઇ ગયા હતાં અને ઘરની બધી જવાબદારી એકલા વિકાસ પર હતી. જો નોકરી જતી રહે તો ઘર કેમ ચલાવવું?

વિકાસ ચિંતામાં હતો.

૭.

આજે વિકાસ જલદી ઘરે આવ્યો હતો.  સીમા અને વિદ્યાબેન બંને વિચારમાં પડી ગયાં. વિકાસે સમાચાર આપ્યા કે એની મિલ માં તાળાબંદી થઇ ગઈ છે. એને અને એનાજેવા ઘણા લોકોને માલિકોએ દરખાસ્ત કરી હતી કે જો એ લોકો રાજીનામું લખી આપે તો એમના બાકી નીકળતા પૈસા તરત અપાશે. રાજીનામું નહિ આપનાર લોકોનું ભવિષ્ય અનિશ્ચિત હતું.

વિકાસે રાજીનામું લખી દીધું હતું.

ख़ुशी आणि नकुशी

२ मुली  असतात. मैत्रिणी असतील कदाचित, कदाचित नसतील पण.

एक असते ख़ुशी आणि एक नकुशी.



ख़ुशी तिच्या आई ला हे सांगत असेल.

Thank you तू मला जगवलेस आई,

जगायचे कसे शिकवलेस आई.

जन्मले मी, विसरलीस तू वेदना,

जमले कसे, तूला, तू सांग ना,

हसायचे कसे शिकवलेस आई,

Thank you तू मला जगवलेस आई.

खेळताना मी पडले जरी,

कधी रडले कधी हसले तरी,

खेळायचे कसे शिकवलेस आई,

Thank you तू मला जगवलेस आई.

शाळेतल्या गोष्टी माझ्या अनंत,

तुझ्या पेशंसला कधी नसे अंत,

ऐकायचे  कसे शिकवलेस  आई,

Thank you तू मला जगवलेस आई.

ताई नि मी भांडलो जरी,

कितीही वाद घातले तरी,

विसरायचे  कसे शिकवलेस आई,

Thank you तू मला जगवलेस आई.

रस्त्यात ठेच लागून पडले,

पडून पुन्हा परत मी उठले,

चालायचे कसे शिकवलेस आई,

Thank you तू मला जगवलेस आई.

कोणी समोर स्तुती करो,

कि निंदा तुमच्या कर्माची करो,

पचवायचे  कसे शिकवलेस आई,

Thank you तू मला जगवलेस आई.

तुझे गुण थोडे मिळू दे मला,

माझी पण मुलगी म्हणेल मला,

जगायचे कसे शिकवलेस आई,

Thank you तू मला जगवलेस आई.

पण सगळ्या मुली इतक्या भाग्यवान असतात का? ख़ुशी ची गोष्ट सगळ्या मुलींची गोष्ट नसते. नकुशीची गोष्ट ख़ुशी पेक्षा खूप वेगळी आहे.

नकुशी तिच्या आईला हे तर विचारत नसेल न?

सांग तू मला जगवलेच का आई?

बाईचा जन्म तुला माहित का नाही?

मला बघताच बाबांच्या डोक्याला आठी,

"मुलगीच का पुन्हा?" म्हणाली आजी.

आनंद कुणाला झालाच नाही,

मी नुसते डोईवरचे ओझे होई.

बालपण मला सापडलेच का नाही?

सांग तू मला जगवलेच का आई? 

शाळेत मी चुकीचे गिरवले धडे,

मुलगा मुलगी समान म्हणे!

घरी छोट्याच्या भाकरीवर लोणी,

मी मात्र चुलीवर हात भाजून घेई,

मला कधी कोणी भरवलेच का नाही?

सांग तू मला जगवलेच का आई? 

छोट्याला  कॉलेजात जायचे म्हणून

माझ्या शाळेचे दार बंद करून,

मी किती घरची भांडी धुणीच केली,

खेळायचे, बागडायचे विसरून गेली.

खेळायला मला  मिळालेच का नाही?

सांग तू मला जगवलेच का आई? 

लग्नात माझ्या दिला जरी तू हुंडा,

सासरी तरी मी ठरले धोंडा,

म्हणे सगळे मला "देवा हिचे कर्म!",

कारण मी पण दिला मुलीलाच जन्म.

माझे हे भोग कधी संपायचेच का नाही,

सांग तू मला जगवलेच का आई? 

मला नको आता परत, पुन्हा मुलगी,

पहिली नंतर माझी दुसरी का जगली?

तिसरीला मी जगात आणू कशाला?

कारण ती पण हेच विचारेल मला.

"तुझे भोग मी पण भोगायचेच  का आई?

सांग तू मला जगवलेच का आई? "

स्त्रियांवरचे अत्याचार थांबले, त्यांना पण माणूस म्हणून जगायला मिळाले, समान संधी मिळाल्या, शिक्षण मिळाले, तर कुठलीही मुलगी कधी "नकुशी" होणार नाही.

स्त्री-भ्रूण हत्या होणार नाही.

समाजात असमतोल राहणार नाही.

कधीतरी असा बदल होईल का?

कधी नकुशी, ख़ुशी होईल का?

आशा करूया कि नवीन वर्षात असे होईल.

01 Jan 2012, Pune

सहज अचानक

त्या दिवशी अचानक काही तरी घडले आणि मी अंतर्मुख झाले.

गोष्ट साधीच होती.

संध्याकाळी भरपूर ट्राफिकमध्ये मी माझी दुचाकी गाडी चालवत ऑफिसकडून घराकडे निघाले होते.  चेहेऱ्यावर स्कार्फ बांधला होता त्या मुळे फक्त डोळे उघडे होते.

सिग्नलला थांबले होते तेव्हा समोर पहिले, कि समोरच्या दुचाकीच्या मागल्या सीटवर एक सुंदर बाई बसली होती आणि तिच्या मांडीवर तशीच सुरेख डोळे असलेली ४ - ५ वर्षांची मुलगी बसली होती.

थंडीमुळे आईने मुलीला शालीत गुंडाळले होते आणि त्या मुलीचे फक्त बोलके डोळेच दिसत होते.

मधेच शाल घसरली कि तिचा निरागस, सुंदर चेहेरा दिसायचा. मग ती परत शाल सारखी करायची. आणि परत तिचे फक्त डोळे दिसायचे.

मी तिचे निरीक्षण करते आहे हे लक्षात येताच ती हसली. तिचे ते निरागस हसू तिच्या डोळ्यात मला दिसले आणि मी पण चेहेरा झाकला होता तरी पण फक्त डोळ्याच्या हालचाली करून हसले.  मग डोळे वटारून बघितले आणि अचानक डोळे मिचकावले.

ती मुलगी क्षणांत माझ्याशी डोळ्यांच्या भाषेत खेळायला, बोलायला लागली.

१ मिनिट पण चालला नसेल हा खेळ.

सिग्नल हिरवा झाला आणि ती पुढे जाऊ लागली. जाता जाता प्रसन्नपणे शाल खाली करून आणि हात हलवत "टाटा" करून गेली. तिची आई पण आमचा हा २ क्षणांचा खेळ पाहून प्रसन्नपणे हसली.

मला खूप बरे वाटले. ट्राफिकचा ताण कुठल्याकुठे पळून गेला.

आणि अचानक...

अचानक मला त्या दिवशीची सकाळ आठवली.

थंडीमुले अलार्म कधी वाजला हे कळले नाही आणि कळले तेव्हा दुसरा अलार्म वाजत होता - मुलाला उठवण्याचा.

मी धडपडत उठले. २० मिनिटे उशीर झाला होता. मी भराभर आवरत होते. मुलाचा डबा  भरून ठेवला आणि शेवटली पोळी तव्यावर होती.

मुलगा हॉलमध्ये दूध पीत बसला होता. मी सैपाकघरातून हाक मारून त्याला डबा घेऊन जायला सांगितले. 

दुधाचा ग्लास हातात घेऊन तो उठला. एखादा घोट दूध उरले असेल. आणि खुर्चीला मीच अडकवलेल्या पर्सला अडखळून त्याच्या हातातला दुधाचा ग्लास खाली पडला. घोटभर दूध सांडले.

त्या आवाजाने मी दचकले आणि गरम पोळीच्या वाफेनी हात भाजला.

हे एवढे निमित्त झाले आणि किती दूध सांडले हे न बघताच मी जोरात मुलाच्या अंगावर ओरडले.

"सांडलेस ना दूध? एक तर घाई आहे आणि तू माझी कामे वाढव. हजार वेळा सांगितले आहे कि आधी दूध संपवत जा. कपडे खराब केले आहेत का? आणि हे दूध गरम आहे. गार करायला आता वेळ लागेल. बाकी सगळे आवरून तयार राहा. मी गार करते आहे हे दूध."

नवऱ्याला पण ओरडूनच सांगितले " आरे आता तू बघ हे. मला उशीर झाला आहे. बस गेली तर त्या भयानक ट्राफिक मध्ये मला गाडी घेऊन जावे लागेल."

एवढे ओरडून झाले आणि मग माझ्या लक्षात आले कि दूध पिऊन झाले होते आणि फक्त घोटभर दूध सांडले होते. मुलाने फडके आणून दिले होते आणि त्याचा बाबा साफ करत होता.

सकाळी सकाळी चूक नसताना मी ओरडले म्हणून मुलगा हिरमुसला होता आणि नवरा चिडला होता.

घड्याळ बघितले आणि लक्षात आले कि आता कितीही आरडा ओरडा केला तरी बस मिळणार नव्हती. मी गाडीची किल्ली घेऊन निमूट बाहेर पडले.

नवरा आजून रागावलेलाच होता आणि मुलगा शाळेत निघून गेला होता.

संध्याकाळच्या गर्दीत मला हि घटना आठवली आणि मला त्या हसऱ्या मुलीच्या जागी मला माझ्या मुलाचा हिरमुसलेला चेहेरा दिसू लागला. आणि मग विचारांचे चक्र सुरु झाले.

असे का होते कि कधीकधी आपण परक्यांना सहज आनंद देऊन जातो. २ क्षण का होईना पण स्वतः पण तो आनंद अनुभवतो.  त्याचा गर्व वाटतो कि दुसऱ्याला मी असा आनंद दिला.  पण आपल्या रोजच्या आयुष्यात आपण अनेकवेळा आपल्या अगदी जवळच्या माणसांचा अपमान करून बसतो, त्यांना दुखावून बसतो.

आपल्या चुकीचा राग दुसऱ्यावर काढतो आणि आपल्याच माणसांना गृहीत धरतो.

समोर ७५ सेकंदांचा सिग्नल लागला होता आणि ना राहवून मी गाडी बाजूला घेतली आणि मोबाईल काढला.

घरी मुलानेच फोन उचलला. मी सांगितले कि ट्राफिक जास्त आहे म्हणून थोडा उशीर होतो आहे पण १५ मिनिटात पोचेन घरी. पटकन तो म्हणाला " आई तू घरी आली कि मला माझा प्रोजेक्ट करायला मदत करशील का? खूप मस्त प्रोजेक्ट आहे."

तो उत्साहाने बोलत होता. सकाळच्या रागावण्याचा राग कुठेच नव्हता.

आणि मी विचार करू लागले कि आपण मोठी माणसे कशी वागतो? कधी कधी किती वाईट वागतो?

एखाद्यानी - एखाद्यानी कशाला - आपल्या जवळच्या माणसांनी जरी काही अपमान केला, आपल्या मना विरुध्ध वागले, तरी आपला "इगो" किती दुखावतो?  आपण तो राग किती तरी दिवस मनात धरून ठेवतो. किती तरी दिवस , किती तरी वर्ष आणि कधी कधी संबंध तोडून टाकायला पण मागेपुढे पाहत नाही.

आणि लहान मुलांना - आपल्याच लहान मुलांना मात्र ती लहान असल्याचा फायदा घेऊन अपमानित करतो तेव्हा  असा विचार तरी करतो का कि लहान मुलांना पण मान असतो आणि तो आपणच जपायला हवा?

मुले निरागसपणे सगळे विसरून आपल्याला माफ करून टाकतात पण आपण तो सहजपणा, ती माफ करण्याची वृत्ती मात्र लहानपणा बरोबर मागे टाकून देतो.

त्या दिवशी मी ठरवले कि मुलाने ज्या प्रमाणे मला माफ करून टाकले तसे मनात "इगो" ना ठेवता समोरचा चुकतो आहे असे स्वतःला वाटले तरी त्याला माफ करून टाकायचे. आणि स्वतःची चूक आहे असे वाटले तर सरळ माफी मागून मन मोकळे करून घ्यायचे.

ट्राफिक मधून वाट काढत घरी आले.

हॉल मध्ये बाबा आणि मुलगा प्रोजेक्टचा पसारा करून बसले होते.

मला बघताच मुलगा  प्रोजेक्टविषयी काहीतरी खूप उत्साहाने बोलायला लागला.

नवरा आजून रागावलेला दिसत होता. तो पण "मोठा" माणूस आहे ना! लहान मुल नाही.

हळूच मी दोघांना "सॉरी" म्हटले आणि आणि आत जाता जाता मागे वळून पहिले तर नवऱ्याचे डोळे सांगत होते कि त्यांनी पण मला माफ केले आहे.

माझ्या मनावरचा ताण नाहीसा झाला.

आयुष्य पुन्हा सुंदर वाटायला लागले.

आयुष्य सुंदर आहे आणि थोडे आहे.  आपण थोडेसे बदलून त्याला आणखीन सुंदर करायला हवे.

नाही का?





ता.क. - नाही का? चे अपेक्षित उत्तर, हो ना असे असते J